De naam van een stad vertelt vaak al veel over de historie van een stad. Misschien niet altijd op het eerste gezicht, maar als je een stadsnaam gaat ontleden (dit wordt etymologie genoemd) blijken veel van deze namen eigenlijk heel logisch.
De van oorsprong Vlaamse auteur Jacques R. Pauwels, schrijver van meer dan twintig boeken, waaronder Een geschiedenis van DE NAMEN van landen en volkeren, vertelt in dit gastartikel over de herkomst van tien Europese steden. En omdat dit bij de meeste steden niet in twee samen te vatten is, hebben we deze tien steden verdeeld over twee artikelen voor de echte cultuur- en historieliefhebber. In dit eerste deel meer over de oorsprong van de namen Rome, Verona, Venetië, Cadiz en Lyon.
Rome (Italië)
De naam van de Italiaanse hoofdstad verwijst naar verluidt naar de mythologische stichter, Romulus, en betekent dus “stad van Romulus”. Zowel de Grieken als Romeinen verklaarden graag op deze manier -met de hulp van een denkbeeldige ‘eponieme’, of ‘naamgevende’ held of godheid, de naam van een stad, land, of volk.
De ware betekenis van de naam Rome komt echter uit de substraattalen die in Italië gesproken werden, nog voor het Indo-Europese Latijn in het land kwam opdagen. En van die substraattalen was zonder enige twijfel het Etruskisch de belangrijkste. Dat Rome een Etruskische naam zou zijn is op zich niet vreemd, want de Tibervallei lag binnen de invloedssfeer van de Etrusken, een volk dat door de Romeinen Tusci genoemd werd, een naam die nu nog voortleeft in Toscane. En we weten met zekerheid dat de eerste heersers van Rome -de veronderstelde navolgers van Romulus- Etrusken waren.
De etruskische term ruma was de oorspronkelijke naam van de rivier de Tiber, en de betekenis ervan was “wateren die aan de oevers knagen”, of “wateren die de oevers uithollen”. Toen de Romeinen zich aan de oevers van die stroom kwamen vestigen en de naam ervan hoorden, deed dat vreemde woord hen denken aan het latijnse ruma, “moederlijke borst”. Deze interpretatio romana werd kracht bijgezet door het feit dat, precies op de plaats waar Rome werd gesticht, de Tiber een bocht maakt in de vorm van een vrouwenborst, waarbij het kleine Tibereiland deed denken aan de tepel.
Het alleroudste deel van Rome, het zogenaamde “Rome van Romulus”, ontstond aan de oostelijke oever van de rivier, aan de voet van de Palatijn, en lijkt zich te hechten aan die kronkeling zoals een baby zich hecht aan de borst van zijn moeder. Deze topografische omstandigheden inspireerden waarschijnlijk de legende van de twee zuigelingen, Romulus en Remus. Bovendien had de term ruma ook nog een andere betekenis, namelijk “rots” of “heuvel”, waarbij aan de Palatijn wordt gedacht; op die manier bekeken, kan de naam Romulus ook geinterpreteerd worden als “hij die op de heuvel [de Palatijn] woont”.
De bocht van de Tiber in Rome, met het Tibereiland
Verona (Italië) / Bern (Zwitserland)
Een term uit de oeroude substraattalen die voorkomt in vele Europese plaatsnamen is iber. De betekenis ervan is “land”, of nog specifieker “land omgeven door water”, “land nabij het water”, “vasteland”, “schiereiland”, en soms ook wel “eiland”. Een tekenend voorbeeld hiervan is Iberië, het gigantische schiereiland tussen de Middellandse Zee en de Atlantische Oceaan. Maar iber zit ook verscholen in Beiroet, de naam van een stad waarvan de historische kern op een pietluttig schiereilandje langs de Libanese kust ligt.
Voor “water” bestonden er in de substraattalen erg veel uitdrukkingen. Eén van de meest voorkomende was onna – een verwante van het semitsche aïn, “water” of ”bron” – waarmee ooit eigenlijk iedere vloeistof bedoeld werd, bijvoorbeeld ook wijn. We herkennen dit onna in de moderne of Latijnse namen van talloze Europese rivieren, bijvoorbeeld Garonne en Zenne, Sonna in het Latijn.
Namen die iber en onna combineren vinden we vooral terug bij steden die gelegen zijn binnen de meander van een rivier, waar het land (iber) letterlijk door water (onna) omgeven is. Een mooi voorbeeld is Verona, een stad die zich genesteld heeft binnen een kronkeling van de Adige. In de substraattalen verschilden de uitspraak van “b” en de “v” weinig of niet van elkaar (net als tegenwoordig nog in het Spaans). Dit maakt het meer aannemelijk dat de Romeinen de inwoners van Verona Beruenses noemden, en dat Verona in de Middelleeuwen in het Duits Bern genoemd werd.
Het andere Bern, namelijk de Zwitserse hoofdstad, heeft trouwens dezelfde etymologie als Verona. Zijn historische stadskern is gelegen binnen een bocht van de Aar en is dus ook een iber-onna. Dat de naam Bern iets te maken zou hebben met beren is dus pure fictie. Andere grote en kleine Europese steden die zich gehecht hebben aan de kronkel van een rivier en wier naam bijgevolg “land omgeven door water” betekent zijn Brno, Bregenz, Péronne en Berlijn. In Duitsland komen toponiemen met iber, maar vooral eber, erg veel voor. Een voorbeeld hiervan is Eberstadt in het Land Baden-Württemberg. Met een everzwijn – Eber in het Duits – hebben dergelijke namen dus even weinig te doen als Bern met een beer.
Verona, omgeven door de Adige, via Wikipedia
Venetië (Italië)
In de oude substraattalen was ook vin een term met de betekenis van “water”. Een voorbeeld hiervan ligt in de naam van mensen die in de Oudheid aan de noordkust van de Adriatische Zee thuishoorden. Ze werden door de Grieken Enètoi en door de Romeinen Veneti genoemd, en die naam had de betekenis van “mensen die nabij het water wonen” of ook wel “kustbewoners”.
De metropool van dat volk was Aquileia, maar die havenstad werd in 452 na Christus door de Hunnen onder Attila in vuur en vlam gezet, en tegenwoordig zijn van Aquileia alleen nog de ruines te zien. De Veneti die de brand overleefden, vluchtten naar een eilandje in een lagune van de Adriatische Zee, dat aanvankelijk Rialto genoemd werd, van het latijnse rivus altus, “hoge oever”. Het duurde echter niet lang voordat de nieuwe thuishaven de naam van zijn bewoners overnam, en sindsdien is het wereldwijd bekend als Venetië. Middenin Venetië herinnert de naam van de Rialto Brug nog steeds aan het bescheiden begin van die prachtige stad.
Toen Caesar Gallië ging veroveren, stootte hij op flinke weerstand bij een stam die eveneens de Veneti genoemd werd. Het ging echter met zekerheid niet om dezelfde Veneti die langs de noordkust van de Adriatische Zee woonden. Maar het waren wel mensen die terecht een naam droegen met de betekenis van “kustbewoners” of “mensen die nabij het water wonen”, want hun heimat was de streek rond het stadje Vannes, aan de kust van Bretagne. Ook elders in Europa woonden er toendertijd volkeren die de naam Veneti droegen, bijvoorbeeld de Keltische stam die thuishoorde aan de oevers van het Bodenmeer, dat in het Latijn bekend stond als Lacus Venetus.
De Ponte Rialto in Venetië, via Wikipedia
Cadiz (Spanje)
De grote havenstad aan de Atlantische kust van Zuid-Spanje is waarschijnlijk de alleroudste stad van Europe. Cadiz werd gesticht door de Feniciërs, een volk dat thuishoorde langs de kust van de moderne staat Libanon, met name in steden zoals Byblos en Tyros. De Feniciërs waren de grote rivalen van de Grieken, en waren bekwame zeevaarders en handelaars.
Net zoals de Grieken stichtten zij ook kolonies in verafgelegen gebieden, bijvoorbeeld in Spanje, waar zij waardevolle mineralen, zoals koper en tin gingen halen. Omstreeks het jaar 1.000 voor Christus vestigden de Feniciërs zich op een eilandje nabij de monding van de Guadalquivir. Deze vesting kreeg de naam Gadir, een woord dat in hun semitische taal de betekenis had van “muur”, in de trant van “ommuurde stad”, “fort” of “citadel”.
Hiervan maakten de Grieken Gadeira en de Romeinen Gades, en op die manier ontstond uiteindelijk ook het Spaanse Cadiz. De Latijnse naam Gades was een meervoud, en dat was geen toeval, want de stad bevond zich eigenlijk niet op één, maar op meerdere eilandjes. Op eentje ervan lag de ommuurde stad zelf, op een ander een grote tempel, toegewijd aan de god Baal Melkart, die door de Grieken Heracles (of Hercules) genoemd werd.
In de loop der tijden versmolten de vele kleine eilandjes echter tot het schiereiland waarop de moderne en interessante havenstad Cadiz zich nu bevindt. De Feniciërs stichtten nog andere versterkte steden waarvan de naam de term dor (of dir, of dur, want de klinker is in semitische talen niet zo heel belangrijk) bevat. Voorbeelden hiervan zijn Agadir en Mogador (nu Essaouira) in Marokko en de Siciliaanse havenstad Trapani, de “versterkte stad” (dor) aan de “kust” (panu).
Het centrum van Cadiz, via Wikipedia
Lyon (Frankrijk)
Cadiz is mogelijk de oudste stad van Europa, maar ongetwijfeld bestonden er omstreeks het jaar duizend voor Christus in Europa nog veel meer grote nederzettingen. Hiervan bestond de architecturale infrastructuur, inclusief de versterkingen (palissades!), vrijwel uitsluitend uit hout; ze waren dus helemaal niet te vergelijken met de prachtige “steden” die toen al lang bestonden in Egypte en Mesopotamië, zoals Memphis en Babylon. In de Bello Gallico geeft Julius Caesar ons de Latijnse term voor dergelijke agglomeraties, die zich gewoonlijk op een hoogte bevonden: oppidum.
Deze naam was de latijnse versie van appi-dunum, en daarin steekt dunum, een cognaat (verwante) van het arabische woord voor “stad”, medina, het engelse town, en eveneens het dur(um) dat ook al voorkwam in de naam van Cadiz. In Europa zijn er oorden bij de vleet, waarvan de naam de term dunum bevat, ook al is dat soms alleen duidelijk merkbaar in de oude Latijnse plaatsnaam.
De Franse stad Lyon, gelegen op de samenvloeiing van Rhone en Saone, stond bij de Romeinen bijvoorbeeld bekend als Lugdunum. De stad, dunum, was toegewijd aan de gallische god van het licht, Lug, die door de Romeinen Mercurius (Hermes bij de Grieken) genoemd werd en volgens Caesar de belangrijkste god in het pantheon der Galliërs was. Lyon betekent “Stad van Lug”.
Tegenwoordig staat Parijs bekend als de “Lichtstad”, maar 2.000 jaar geleden was Lyon dus de “stad van het licht”, of tenminste toch de “stad van de god van het licht”. “Stad van Lug” is echter ook de betekenis van talrijke andere steden, doorgaans gelegen op heuvels, die door de Romeinen Lugdunum genoemd werden. Voorbeelden zijn het Franse Laon en het Nederlandse Leiden, Lugdunum Batavorum, het “Lugdunum der Bataviërs”. Wat dunum betreft, die term zit verstoken in de namen van honderden Europese plaatsnamen: Thuin en Dinant in België; Yverdon en Thun in Zwitserland; Dun, Dinan, Liverdun, Issoudun, en Verdun in Frankrijk; en Dundee, Dunbar, Dumbarton, Dumfries, Dunhill, Dunlop, Dunfermline, Edinburgh, Aberdeen, en Wimbledon in Groot-Britannie.
Romeins amphitheater in Lyon, via Voila
Zoals je ziet zijn veel oude Europese stedennamen dus erg logisch gekozen, zo ook bij deze vijf andere Europese stedennamen. Ook dit artikel is door Jacques Pauwels geschreven.
